21 juni 2025

Best wel een beetje jaloers - 2

 Zoals gezegd, voor 1826 kon je het vergeten om een foto aan te treffen van wie dan ook, de fotografie was nog niet uitgevonden. De schilderkunst was er echter wel en je moest maar net mazzel hebben dat een voorouder zich had laten vereeuwigen. Er schijnt een voorvader te zijn afgebeeld op een gezelschap hoogwaardigheidsbekleders van de Saaihal in Amsterdam, maar dat is niet bewezen.

Aan de andere kant van de familie is er nu wel een bewijs, geleverd door Eveline Sint Nicolaas, senior conservator Geschiedenis/Senior curator History bij het Rijksmuseum. Zij heeft uit de nagelaten papieren van schilder John Greenwood kunnen achterhalen wie een bepaalde kapitein op een schilderij was.

Het verslag van die zoektocht is gepubliceerd in het bulletin van het Rijksmuseum 



Het blijkt te gaan om een schilderij uit 1760, van mijn directe voorvader Dirk Simonsz uit Zaandam, kapitein op Suriname. Zijn naam komt voor op een lijst van schilder Greenwood, met daarachter een bedrag van 0 guldens. Waarschijnlijk heeft hij zijn overtocht met het schip van Simonsz (van Suriname naar Amsterdam) betaald met dat schilderij. Het werk is lange tijd in de familie Simonsz gebleven, zonder dat men enig idee had wie er op stond. Eind vorige eeuw kwam het schilderij terecht in de collectie van het Rijksmuseum.


Dirk Simonsz staat afgebeeld met een kaart (met daarop een deel van de kustlijn van Suriname) en een telescoop. Acht jaar later leed hij in een vliegende storm schipbreuk op de kust voor Cayenne, in het naburige Frans Guyana

04 juni 2025

Best wel een beetje jaloers

 In de periode voor 1826 (het jaar waarin Niepce voor het eerst een fotografische afbeelding maakte) was er alleen een mogelijkheid tot een portret als je een bevriende kunstschilder had. Of een ouder, zoals de schilder Frans Hals, die twee van zijn kinderen op het canvas heeft vastgelegd. Of op een houten paneeltje, dat kan natuurlijk ook. Dat zag er zo uit:


Gewone mensen hadden het nakijken, zij bezaten geen geld om een portret van zich te laten schilderen. Voor het aankleden van een familiegeschiedenis tasten we dus doorgaans in het duister.

De situatie werd ietsjes beter in de loop van de 19e eeuw, hoewel ook toen het laten maken van een foto een zeer dure aangelegenheid was. Alleen mensen die een fotograaf in de familie hadden of een persoon met heel veel geld konden vereeuwigd worden.

Daarover een volgende aflevering meer

01 december 2022

Een oude steen teruggevonden in het archief

 In het Friese Goënga heeft ooit een grote grafzerk gelegen, van de familie Teppema. Lokaal werd het aangeduid als de Teppemastien. Inmiddels is genoemde steen allang verdwenen, maar voor die tijd heeft iemand er een tekening van gemaakt. Duidelijk is te zien dat het graniet toen al op een aantal plaatsen gebroken was.

Ik weet niet wie de tekening heeft gemaakt, maar hij werd bewaard in een map "graven allerlei". Zie hier een foto van die tekening: 



19 maart 2021

Met veel koffie naar Amsterdam

 Mijn voorvader Dirk Simonsz was kapitein en voer op Suriname. Op de heenreis werden Hollandse producten meegevoerd, denk aan bier maar ook pek, teer en stijfsel. Dakpannen en cement werden ook regelmatig naar Suriname verscheept.

Als de schepen terugkwamen, dan zaten ze boordevol lokale producten, met name koffie en cacao. In april 1758 gaven kapitein Simonsz en zijn stuurman de lading officieel aan, getuige dit document dat afkomstig is uit het archief van de Sociëteit van Suriname:



En wat staat daar nou precies? Het schip is geladen met 171.778 pond koffie en 388 pond cacao. Die aantallen zeggen mij niet zoveel, ik zou graag willen weten hoeveel ruimte die lading in beslag nam. Dat vereist een beetje rekenwerk. 
De ponden waar het hier om gaat zijn zogeheten Amsterdamse ponden, met een gewicht van 494 gram. De lading koffie woog dus - in moderne maten - 84.858 kilo en ruim 3 ons. Nu voor de volgende stap, de hoeveelheid ruimte. Daarvoor moeten we weten wat het soortelijk gewicht van die koffie is.
Het ging om ongebrande koffie, die van de schil was ontdaan en die in de zon te drogen was gelegd. Het juiste gewicht is afhankelijk van de groei van de bessen en de droogtijd. Met dank aan Nina van der Hulst kan ik een schatting maken van het gewicht van koffie in zakken en dat is zo'n 700 kilo per kubieke meter.


Dat volgt uit deze tabel, met verzamelde bevindingen van een aantal onderzoeken naar koffie. Je hebt soortelijke massa van het product zelf (de zuivere koffie) en de soortelijke massa van de koffie in bulk. In die laatste vorm zit er lucht tussen de bonen, vandaar dat de massa minder is.
Hieruit kan worden berekend, dat de verscheepte hoeveelheid koffie een volume van ongeveer 121 kubieke meter in beslag nam. Dat werd in Amsterdam, ter plekke gebrand.


22 januari 2021

We gaan er weer voor

Na een lange tijd inactief te zijn geweest gaat er weer wat gebeuren op dit blog. Dankzij de vele vrijwilligers van VeleHanden is het aantal ingangen op het notariële archief van Amsterdam sterk uitgebreid en langs die weg heb ik weer een paar leuke aktes gevonden.

Even geduld nog aub

Het kost wat tijd om een verhaal publiciteitsrijp te maken, zeker als je dat een poosje niet hebt gedaan. Daarentegen is het schrijven net zoiets als fietsen, je verleert het niet. Hooguit zijn de bewegingen wat roestig geworden.

28 juli 2017

Een eeuw lang foute informatie

Zo'n 100 jaar geleden verscheen een reeks boeken van de hand van kunstkenner Abraham Bredius. Hij beschreef daarin de schilders die in de Lage Landen actief waren. Een doorwrocht werk met veel voetnoten en verwijzingen. Hij besteedde in "Künstler-Inventare : Urkunden zur Geschichte der holländischen Kunst des XVIten, XVIIten und XVIIIten Jahrhunderts" ook aandacht aan mijn voorvader Jan Spanjaert.

Volgens Bredius was Spanjaert getrouwd met Anna van der Horst, en daarbij werden enkele notariële akten opgevoerd als bewijsmiddel.


Die bewering strookt niet met mijn eigen stamboom, dus werd het tijd om de zaak eens wat nader uit te pluizen. Het betreffende document laten digitaliseren door het Stadsarchief in Amsterdam en er een transcriptie van gemaakt. Daaruit bleek al gauw dat het niet om onze Jan Spanjaert ging.


Weer een beroep doen op het Stadsarchief en de ondertrouwakte van Anna van der Horst en Jan Spanjaert bekeken. Wat bleek? Het ging om Jan Gerritszn Spanjaert, geboortig van Swol (Zwolle). Dus niet om mijn voorvader Jan Jansz Spanjaert. Zo, dat hebben we dan ook weer even rechtgetrokken.

23 oktober 2014

Wat gebeurde er op 23 oktober 1944?

23 oktober 1944


De inwoners van Hilversum werden die dag ruw gewekt. Heel vroeg in de ochtend ging het luchtalarm af, om na enige tijd plotseling weer op te houden. De doodse stilte daarna werd onderbroken door schreeuwende Duitse soldaten, die alle mannen tussen de 17 en 50 jaar uit hun huis sleurden en met geweld richting het sportpark dirigeerden. Daar moesten ze zich registreren en volgde een tocht naar Amersfoort. Eenmaal in Amersfoort werden ze ondergebracht in het Polizeiliches Durchganglager (PDL), een concentratiekamp. Uit de boekhouding van dat kamp weten we dat er die dag vier groepen binnenkwamen vanuit de 'Aktion Hilversum', zoals de razzia eufemistisch werd genoemd.



22 oktober 2014

Wat gebeurde er op zondag 22 oktober 1944?

22 oktober 1944
Een kalme zondag, zeker als je het vergelijkt met de daaropvolgende maandag. Dat was de dag dat aanzienlijk meer dan 3000 mannen uit Hilversum uit hun huis werden gejaagd om graafwerk te gaan doen voor de bezetter...

De ondergrondse pers kwam met wijze raad binnen.

21 oktober 2014

Wat gebeurde er op 21 oktober 1944?

21 oktober 1944
Het was een zaterdag en het was bovendien tamelijk warm voor de tijd van het jaar. Uit gegevens van het KNMI blijkt, dat de gemiddelde temperatuur in De Bilt 15,1 graden was. Het regende die dag ook een beetje, maar dat mocht eigenlijk geen naam hebben. Deze zaterdag was een rustige afsluiting van de week, waarbij de ondergrondse pers zich bezighield met bespiegelingen:

19 oktober 2014

Wat gebeurde er op 19 oktober 1944?

19 oktober 1944
De regering Londen moest haast lijdzaam toezien wat er in Nederland gebeurde. Via de ondergrondse pers werd wel geprobeerd om de inwoners goede raad te geven, maar het is de vraag of die raad wel werd geaccepteerd.

18 oktober 2014

Wat gebeurde er op 18 oktober 1944?

18 oktober 1944
Van allerlei kanten werd gewaarschuwd voor plannen van de Duitsers. Er zouden - zo dacht men - nog meer razzia's volgen. Mannen in de bedreigde leeftijd werd geadviseerd om niet in te gaan op de bevelen en zich waar mogelijk te verstoppen.

17 oktober 2014

Wat gebeurde er op 17 oktober 1944?

17 oktober 1944
Dagblad De Gooi- en Eemlander, dat keurig aan het handje van de bezetter liep, bracht het jankverhaal dat een van de grootste soldaten van Duitsland was overleden. Het ging om Rommel, die door Hitler was gedwongen om zelfmoord te plegen. Maar dat wist bijna niemand. Het publiek kreeg slechts een tranentrekker voor ogen. Na de mislukte aanslag (20 juli) op Hitler werd hij na onderzoek door de Gestapo van medeplichtigheid verdacht, omdat zijn naam door de samenzweerders was genoemd.


15 oktober 2014

Wat gebeurde er op 15 oktober 1944?


15 oktober 1944
Met de jongste razzia's nog vers in het geheugen weten de makers van ondergrondse bladen niet veel ander nieuws meer te brengen. Er leeft best spanning in het land, alleen blijft die toch onderhuids zitten. Het Zaans Nieuws bracht wat neutraal nieuws over de situatie in Nederland.


Maar elders in het land werd verslag gedaan van felle gevechten buiten ons eigen landje. Zoals te zien is in AGD, een ondergronds krantje dat werd verspried in Amsterdam:

12 oktober 2014

Wat gebeurde er 70 jaar geleden?

Na de operatie Market Garden was het resultaat dat de bezetter plotseling werd geconfronteerd met een front in het door hen bezette gebied. De Geallieerden hadden een deel van Nederland heroverd, met name het deel onder de grote rivieren. Die rivieren werden een natuurlijke frontlijn en aan de bezette kant moesten in allerijl versterkingen worden aangelegd.
Dat gingen de Duitsers natuurlijk niet zelf doen, de Nederlanders mochten dat karweitje opknappen. Om aan de benodigde mankracht te komen werd een beproefd middel ingezet: de razzia. Het recept was simpel, grendel een stad of dorp helemaal af, laat de sirenes van het luchtalarm afgaan en ga vervolgens de huizen langs gewapend met handgranaten en mitrailleurs. Kijk in elk huis of er mannen aanwezig zijn en sleep ze naar buiten. Wordt er niet snel genoeg opengedaan? Gooi dan een handgranaat tegen de voordeur aan.
Het Oranje-bulletin van 10 oktober beschrijft de eerste van de nieuwe serie razzia's:


Een dag later wist de ondergrondse pers te melden dat een grote groep Duitse agenten naar de hoofdstad was gekomen, met de bedoeling om daar ook een razzia te houden. Het Zaans Nieuws bracht het nieuws als volgt onder de aandacht:


Vrij Nederland gaf zelfs een speciaal bulletin uit, waarin de bevolking van Amsterdam werd gewaarschuwd en waarin meteen een verslag werd gegeven van de zaken die zich in de afgelopen dagen hadden afgespeeld.


En Amsterdam bleek inderdaad het toneel te zijn van een grootscheepse razzia, zo is te lezen in de ondergrondse pers van 12 oktober 1944.

03 oktober 2014

Wat gebeurde er op 4 oktober 1944?

4 oktober 1944
O ja, te midden van de hoeveelheid ondergrondse bladen had je er ook nog een paar boven de grond, die een vrolijk teutoons geluid lieten horen. Zoals deze stoorzender, die duidelijk wilde maken dat het wel genoeg was met die oorlog. Geen idee wie hier allemaal intrapten, overigens.

02 oktober 2014

Wat gebeurde er op 2 oktober 1944?

2 oktober 1944
Naarmate de oorlog blijft doorgaan worden sommige zaken steeds schaarser. Stencilinkt, bijvoorbeeld, maar zeker ook papier. De makers van ondergrondse bladen hebben dan ook veel moeite om met een beperkt aantal vellen papier een grote groep mensen te bereiken. Remedie: spreek de lezer meteen aan, en zorgt dat hij of zij het nieuws leest en de drager ervan daarna zo snel mogelijk doorgeeft.


Terwijl dagblad De Gooi- en Eemlander (stevig onder de vleugels van de bezetter) niet verder komt dan de melding dat er "sporadisch nog gevechten in Nederland plaatsvinden". Daarentegen wordt fel van leer getrokken tegen mensen die wat hout uit het bos halen om toch nog wat warmte te kunnen krijgen en eventueel een schamel potje koken op hun houtkacheltje.

30 september 2014

Wat gebeurde er op 30 september 1944?

30 september 1944
Het vechten gaat maar door, met een zwaartepunt rond Arnhem en het rivierengebied. De rest van het land moet maar afwachten hoe dit strijdtoneel zich nu weer zal ontwikkelen. De zuidelijke helft van het land hoopt, dat ze de gewonnen vrijheid zullen behouden. Het noorden hoopt, dat de Duitsers verder teruggedrongen zullen worden...

27 september 2014

Wat gebeurde er op 27 september 1944?

27 september 1944
Allengs wordt het steeds duidelijker dat operatie Market Garden, zoals de massale luchtlanding van de geallieerden intern werd genoemd, niet het gewenste effect heeft gehad. Ondergrondse bladen zoals de Klaroen der Bevrijding zullen hun trompetgeschal toch nog heel even binnen moeten houden. Nederland is nog niet bevrijd.

26 september 2014

Wat gebeurde er op 26 september 1944?

26 september 1944
Nu, ruim een week na de luchtlanding bij Arnhem, wordt langzaam duidelijk dat de pogingen van de Geallieerden om een bres te slaan in de verdediging van de Duitsers, zijn mislukt. Een klein deel van Nederland is wel bevrijd, maar de rest blijft zuchten onder het Duitse juk.


Ongeveer eenderde van Nederland was bevrijd, zoals uit het volgende kaartje blijkt:



En in het deel van het land dat nog steeds bezet is, gaan de Duitsers als beesten tekeer, zo blijkt uit dit nummer van de illegale krant Trouw.

17 september 2014

Wat gebeurde er op 17 september 1944?

17 september 1944
Het was een zondag, en dan niet zomaar eentje. Nee, het was de dag dat de geallieerden massaal in inval trachtten te doen in Nederland. Grote hoeveelheden parachutisten kwamen naar beneden in het kader van de operaties Market en Garden, later vaak aangeduid met de verzamelnaam Market Garden. Die codenamen waren toen alleen bij het oppercommando bekend, de gewone Nederlander hoorde alleen iets over een 'invasie'. De reguliere pers verscheen die zondag niet, maar de illegale bladen wisten niet hoe snel ze het heugelijke nieuws naar buiten moesten brengen. Zoals de Oranje Gids:


En de duikbode (oorspronkelijk gestart als mededelingenblad voor onderduikers) wist het volgende te melden:


Het begin was er, en bijna niemand wist wat er nog voor ellende stond te gebeuren.